Nadir Toprak Elementleri: Yer Altındaki Zenginlikten Teknolojik Bağımsızlığa

 #akademiden

Nadir Toprak Elementleri: Yer Altındaki Zenginlikten Teknolojik Bağımsızlığa

Nadir toprak elementleri neden stratejik hale geldi? Türkiye'nin sahip olduğu kaynaklar teknolojik bağımsızlık için yeterli mi? Çin'in küresel üretimdeki hâkimiyeti nasıl aşılabilir? Munzur Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Okay Çimen'in değerlendirmeleri, bu sorulara madencilik, sanayi politikası ve teknoloji üretimi açısından ışık tutuyor.

Nadir Toprak Elementleri Neden Bu Kadar Önemli?

Elektrikli araçlardan rüzgâr türbinlerine, cep telefonlarından savunma sanayisine kadar pek çok teknolojinin arkasında nadir toprak elementleri (NTE) bulunuyor. Bu elementlerin teknolojide kullanımı yeni olmamakla birlikte, özellikle son yıllarda stratejik önemleri giderek arttı.

Bu dönüşümün önemli kırılma noktalarından biri, 2010 yılında Çin ile Japonya arasında yaşanan gerilimdi. Nadir toprak elementlerinin tedarikinde yaşanan sorunlar, Japonya başta olmak üzere ABD, Güney Kore ve Avrupa ülkelerine önemli bir gerçeği hatırlattı: Teknolojik üretim kapasitesine sahip olmak, bu üretimde kullanılan kritik hammaddelere erişim güvenliğinin sağlandığı anlamına gelmiyordu.

Dolayısıyla nadir toprak elementleri meselesi yalnızca madencilik veya doğal kaynak zenginliği olmaktan çıkarak tedarik zinciri güvenliği, sanayi politikası ve teknolojik bağımsızlık meselesine dönüştü.

Günümüzde bu elementlere yönelik talebi artıran iki temel gelişme bulunuyor. Bunlardan ilki elektrikli araçların yaygınlaşması, ikincisi ise yenilenebilir enerji yatırımlarının büyümesi. Özellikle elektrik motorlarında ve bazı rüzgâr türbinlerinde kullanılan yüksek performanslı kalıcı mıknatıslar, nadir toprak elementlerini sanayi açısından vazgeçilmez girdilerden biri haline getiriyor.

Burada sıkça karıştırılan önemli bir ayrıntı bulunuyor: Lityum-iyon bataryalar ile nadir toprak elementleri aynı şey değildir. Elektrikli araçlarda nadir toprak elementlerine yönelik kritik talep, esas olarak bataryalardan değil, belirli elektrik motorlarında kullanılan neodimyum-demir-bor mıknatıslarından kaynaklanıyor.

Bütün Nadir Toprak Elementleri Aynı Derecede Stratejik Değil

Nadir toprak elementleri sıklıkla tek bir hammadde grubu gibi değerlendirilse de bu elementlerin teknolojik kullanım alanları, ekonomik değerleri ve stratejik önemleri birbirinden farklıdır.

Özellikle dört element öne çıkıyor:

  • Neodimyum (Nd): Yüksek performanslı kalıcı mıknatısların temel bileşenlerinden biridir.

  • Praseodimyum (Pr): Neodimyum ile birlikte mıknatıs üretiminde kullanılır.

  • Disprosyum (Dy): Bazı mıknatısların yüksek sıcaklıklardaki performansını artırmak için kullanılır.

  • Terbiyum (Tb): Özellikle yüksek performans gerektiren mıknatıs uygulamalarında önem taşır.

Neodimyum ve praseodimyum, mıknatıs endüstrisinin başlıca girdileri arasında yer alırken disprosyum ve terbiyum daha özel gereksinimleri karşılayan elementlerdir.

Buna karşılık lantan ve seryum gibi elementler daha çok katalizör, cam, seramik ve parlatma endüstrilerinde kullanılmaktadır. Gadolinyum, erbiyum, holmiyum gibi diğer elementler ise lazer, optik, sensör ve çeşitli savunma teknolojilerinde değerlendirilmektedir.

Bu nedenle nadir toprak elementleri hakkında politika geliştirilirken bütün elementlerin eşit ekonomik değere ve aynı talep potansiyeline sahip olduğu varsayımından kaçınılmalıdır.

Esas mesele, hangi elementin hangi teknoloji için gerekli olduğunun ve o teknolojiye yönelik gelecekteki talebin belirlenmesidir.

Çin'in Gücü Madenlerinden mi, İşleme Teknolojisinden mi Kaynaklanıyor?

Nadir toprak elementleri söz konusu olduğunda Çin'in küresel pazardaki hâkimiyeti dikkat çekiyor. Ancak bu hâkimiyeti yalnızca ülkenin sahip olduğu maden kaynaklarıyla açıklamak yeterli değil.

Madencilik faaliyetleri ile rafinasyon ve ileri işleme süreçlerini birbirinden ayırmak gerekiyor.

İlk aşamada cevher çıkarılıyor ve zenginleştirilerek konsantre elde ediliyor. Daha sonraki aşamalarda ise çeşitli kimyasal işlemler ve ayrıştırma teknolojileri kullanılarak yüksek saflıkta nadir toprak oksitleri ve metalleri üretiliyor.

Çin, özellikle bu ikinci aşamada güçlü bir konuma sahip.

ABD ve Avustralya gibi ülkeler nadir toprak madenciliğinde faaliyet gösterseler de uzun yıllar boyunca çıkarılan cevherlerin ileri işleme süreçlerinde Çin'e bağımlılık söz konusuydu.

Bu durum, maden yatağına sahip olmak ile teknolojik değer zincirini kontrol etmek arasındaki farkı açıkça gösteriyor.

Bir ülke topraklarında önemli miktarda nadir toprak elementi bulundurabilir. Ancak bunları ayrıştıracak, rafine edecek ve yüksek saflıkta endüstriyel girdilere dönüştürecek teknolojiye sahip değilse dışa bağımlılığını sürdürebilir.

Çin'in stratejik üstünlüğü de büyük ölçüde burada ortaya çıkıyor. Ülke yalnızca hammadde üretiminde değil, bu hammaddelerden mıknatıs ve diğer teknolojik ara ürünlerin üretilmesinde de güçlü bir konuma sahip.

Üstelik bu süreçte kamu politikaları, üretim teşvikleri ve sanayi yatırımları birbirini tamamlıyor.

Dolayısıyla Çin'in rekabet gücü yalnızca jeolojik üstünlükten değil, hammaddeyi teknolojiye dönüştüren bütünleşik bir sanayi ekosistemi kurmuş olmasından kaynaklanıyor.

Maden Sahasına Sahip Olmak Bağımsızlık Anlamına Gelir mi?

Doç. Dr. Okay Çimen'in üzerinde durduğu temel konulardan biri, doğal kaynak sahipliği ile teknolojik bağımsızlık arasındaki ayrım.

Bir ülkenin nadir toprak elementi rezervine sahip olması kuşkusuz önemli bir avantajdır. Ancak bu avantajın ekonomik ve stratejik değere dönüşmesi için başka koşulların da sağlanması gerekir.

Öncelikle ülkede bu hammaddeleri kullanacak sanayi kapasitesinin bulunması gerekiyor.

Örneğin neodimyum ve praseodimyum üretmek isteyen bir ülkenin, bu elementleri kullanarak mıknatıs üretecek bir sanayi altyapısına sahip olması önem taşıyor. Mıknatıs üretimi ise elektrik motorlarından otomotive kadar daha geniş bir endüstriyel değer zincirinin parçasını oluşturuyor.

Bu nedenle bağımsızlık yalnızca maden çıkarmakla değil; rafinasyon, malzeme geliştirme, ara ürün üretimi ve nihai teknolojilerin geliştirilmesiyle ilişkili.

Burada sorulması gereken ilk soru şu:

Bir ülkenin gerçekten ne kadar nadir toprak elementine ihtiyacı var?

Bu sorunun yanıtı, ülkedeki sanayi üretimi, ithalat yapısı, gelecekteki teknoloji yatırımları ve ekonomik büyüme hedefleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Eğer bir ülke nadir toprak elementlerini kullanan ara ürünleri üretmiyorsa kendi madenlerinden elde ettiği hammaddeler için yeterli bir iç pazar da oluşturamayabilir.

Dolayısıyla doğal kaynakların stratejik değeri, onları kullanabilecek üretim kapasitesinden bağımsız düşünülemez.

Türkiye'nin Beylikova Potansiyeli: Kaynak ile Rezerv Aynı Şey Değil

Türkiye'de nadir toprak elementleri tartışmalarının merkezinde Eskişehir'in Beylikova ilçesindeki maden sahası bulunuyor.

Bu saha için açıklanan yaklaşık 694 milyon tonluk kaynak miktarı önemli bir potansiyele işaret ediyor. Ancak burada dikkat edilmesi gereken kritik bir ayrım var: Maden kaynağı ile ekonomik olarak işletilebilir rezerv aynı kavram değildir.

Maden kaynağı, belirli jeolojik verilerden hareketle varlığı ve miktarı değerlendirilen mineral oluşumlarını ifade eder. Rezerv ise teknik, ekonomik ve diğer ilgili koşullar dikkate alındığında işletilebilir olduğu ortaya konulan bölümdür.

Dolayısıyla 694 milyon tonluk kaynak açıklanması, bu miktarın tamamının ekonomik olarak çıkarılabileceği anlamına gelmez.

Çimen, bu ayrımı açıklamak için varsayımsal bir örnek kullanıyor. Yaklaşık 700 milyon tonluk bir kaynağın yüzde 10'unun ekonomik olarak işletilebilir olduğu varsayıldığında 70 milyon tonluk bir miktar ortaya çıkacaktır. Ancak bu hesaplama, Beylikova'da kanıtlanmış 70 milyon ton rezerv bulunduğunu göstermiyor.

Sahanın gerçek ekonomik potansiyelinin ortaya konulabilmesi için şu soruların yanıtlanması gerekiyor:

  • Cevherin farklı bölümlerindeki nadir toprak elementi oranları ne kadar?

  • Yüksek tenörlü bölgelerin büyüklüğü ve dağılımı nasıl?

  • Hangi mineraller ekonomik olarak ayrıştırılabilecek?

  • Üretim ve zenginleştirme süreçlerindeki kazanım oranları ne olacak?

  • İşletme maliyetleri ve ekonomik alt tenör sınırı hangi düzeyde belirlenecek?

  • Çıkarılan hammaddeler hangi saflık düzeyine kadar işlenebilecek?

Bu soruların uluslararası kabul gören raporlama standartları çerçevesinde yanıtlanması, sahanın ekonomik değerinin daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlayacaktır.

Beylikova'nın büyüklüğü önemli bir avantaj olmakla birlikte, bu avantajın gerçek karşılığı ayrıntılı teknik ve ekonomik fizibilite çalışmaları sonucunda anlaşılacaktır.

Türkiye Önce Kendi İhtiyacını Belirlemeli

Türkiye'nin nadir toprak elementleri alanında izleyeceği stratejinin ilk aşaması, mevcut ve gelecekteki hammadde ihtiyacının belirlenmesi olmalıdır.

Özellikle neodimyum-demir-bor mıknatıslarının yıllık ithalat miktarı, kullanım alanları ve gelecekteki talep eğilimleri değerlendirilmelidir.

Bunun ardından uzun vadeli bir sanayi projeksiyonu hazırlanabilir.

Örneğin elektrikli araçların, elektrik motorlarının ve yenilenebilir enerji sistemlerinin üretimindeki artışlar dikkate alınarak 20 veya 50 yıllık bir hammadde ihtiyacı öngörüsü oluşturulabilir.

Bu çalışma sonucunda Türkiye'nin kendi maden kaynaklarından ne kadar yararlanması gerektiği daha somut biçimde belirlenebilir.

Üstelik üretim kapasitesinin mutlaka başlangıçta büyük ölçekli bir endüstriyel tesis şeklinde kurulması gerekmeyebilir. İç pazarın talebi ve üretim hedefleri dikkate alınarak pilot veya daha sınırlı ölçekli tesisler de değerlendirilebilir.

Ancak burada temel mesele yalnızca teknolojik yeterlilik değildir.

Çin'den daha düşük maliyetle temin edilebilen bir ürünün Türkiye'de daha yüksek maliyetle üretilmesi durumunda bunun nasıl finanse edileceği ve sürdürülebilir hale getirileceği belirlenmelidir.

Bu noktada kritik bir sanayi politikası tercihi ortaya çıkıyor:

Daha ucuz olduğu için dışarıdan satın almaya devam etmek mi, yoksa daha yüksek maliyete rağmen stratejik ürünlerde yerli üretim kapasitesi geliştirmek mi?

Çimen'in değerlendirmesi, tedarik güvenliğinin bazı durumlarda yalnızca kısa vadeli maliyet hesaplarıyla ele alınamayacağı yönünde.

Yerli Üretimde Devletin Rolü Neden Önemli?

Nadir toprak elementlerinin işlenmesi, rafine edilmesi ve ileri teknoloji ürünlerine dönüştürülmesi yüksek yatırım maliyetleri gerektirebiliyor.

Bu nedenle özel sektörün yalnızca piyasa koşulları altında Çin ile rekabet etmesi oldukça güç olabilir.

Özel bir işletme yatırım kararı verirken üretim maliyetlerini, beklenen talebi, satış fiyatlarını ve yatırımın geri dönüş süresini dikkate alacaktır.

Kârlı görünmeyen bir alana yatırım yapmak istememesi ekonomik açıdan anlaşılabilir bir davranıştır.

Ancak devletin değerlendirme çerçevesi bundan daha geniştir. Çünkü kritik hammaddelerde dışa bağımlılığın azaltılması, üretim kapasitesinin korunması ve tedarik zinciri güvenliği yalnızca şirket kârlılığıyla ölçülemeyen stratejik sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle kamu destekleri, alım garantileri, yatırım teşvikleri ve uzun vadeli sanayi politikaları önem kazanıyor.

Burada amaç, bütün üretim faaliyetlerinin doğrudan kamu tarafından gerçekleştirilmesi olmak zorunda değildir. Kamu, özel sektörün yatırım yapabileceği koşulları oluşturan ve farklı aktörler arasında koordinasyonu sağlayan bir rol üstlenebilir.

Çin'in bu alandaki başarısı da kamunun stratejik yönlendirmesi ile üretim kapasitesi arasındaki ilişkinin önemini gösteren örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.

Üniversite, Kamu ve Özel Sektör Nasıl İş Birliği Yapmalı?

Nadir toprak elementlerinin ekonomik değere dönüştürülmesi, tek bir kurumun yürütebileceği bir faaliyet değildir.

Bu süreçte üniversiteler, araştırma kuruluşları, kamu kurumları ve özel sektör arasında iş bölümü kurulması gerekiyor.

Üniversiteler ve araştırma kuruluşları, yeni malzemelerin geliştirilmesi, ayrıştırma teknolojileri, üretim yöntemleri ve yüksek performanslı mıknatıslar üzerine araştırma ve geliştirme faaliyetleri yürütebilir.

Özellikle laboratuvar ölçeğinde geliştirilen teknolojilerin pilot üretim aşamasına taşınması önem taşıyor.

Kamu kurumları, düzenleyici çerçevenin oluşturulması, stratejik yatırımların desteklenmesi ve üreticilerin karşılaştığı ekonomik risklerin azaltılması açısından belirleyici bir rol üstlenebilir.

Özel sektör ise geliştirilen teknolojileri ticari üretime dönüştürerek pazara sunabilir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için yeterli talebin ve öngörülebilir yatırım koşullarının oluşması gerekiyor.

Bu iş bölümünün başarıya ulaşması, üç aktörün birbirinden bağımsız faaliyet göstermesinden çok ortak bir hedef doğrultusunda hareket etmesine bağlıdır.

Örneğin üniversitelerde geliştirilen bir mıknatıs teknolojisinin sanayide karşılık bulabilmesi için üretim maliyetlerinin, kalite standartlarının, tedarik olanaklarının ve pazardaki talebin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Türkiye İçin Elektrikli Araçlar Önemli Bir Fırsat

Türkiye'nin elektrikli araç üretiminde geliştirdiği kapasite, nadir toprak elementlerinin teknolojik ürünlere dönüştürülmesi açısından önemli fırsatlar barındırıyor.

Togg gibi yerli otomotiv girişimleri, elektrik motorları ve bunların bileşenlerine yönelik sanayi kapasitesinin geliştirilmesi bakımından değerlendirilebilir.

Çimen'e göre Türkiye'nin stratejik fırsatlarından biri, sahip olduğu nadir toprak elementi kaynaklarını elektrik motorlarında kullanılan yüksek performanslı mıknatısların yerli üretimiyle ilişkilendirmesi olabilir.

Böylece yalnızca doğal kaynak çıkarmaya odaklanan bir yaklaşım yerine, bu kaynakları ileri teknoloji ürünlerine dönüştüren daha bütünleşik bir üretim yapısı geliştirilebilir.

Ancak bu sürecin kendiliğinden gerçekleşmeyeceği açık.

Yerli mıknatıs üretiminin teknik olarak mümkün olması, ticari olarak da hemen uygulanabilir olduğu anlamına gelmiyor. Üretim ölçeği, maliyetler, kalite gereksinimleri ve pazar koşulları belirleyici olmaya devam edecektir.

Bu nedenle elektrikli araç sektörünün büyümesiyle nadir toprak elementleri arasında kurulacak ilişkinin somut sanayi yatırımlarıyla desteklenmesi gerekiyor.

Avrupa Birliği ve ABD Pazarları: Yeni Bir Ticari Fırsat

Türkiye'nin sahip olduğu kaynaklar yalnızca iç pazar bakımından değil, uluslararası ticaret açısından da değerlendirilebilir.

Özellikle Avrupa Birliği, kritik hammaddelerde tedarik kaynaklarını çeşitlendirmek isteyen önemli pazarlardan biri.

Türkiye'nin Avrupa'ya coğrafi yakınlığı, bu alanda potansiyel bir lojistik ve ticari avantaj sunuyor.

Ancak Çin ile rekabet edebilmek yalnızca coğrafi yakınlıkla mümkün değil.

Türkiye'de üretilen nadir toprak elementleri veya bunlardan geliştirilen ara ürünlerin Çin'deki alternatiflerine göre daha yüksek maliyetli olması durumunda, uluslararası müşterilerin neden Türkiye'den satın alacağı sorusunun yanıtlanması gerekir.

Bu noktada güvenilir tedarik, uzun vadeli anlaşmalar ve alım garantileri önem kazanıyor.

Türkiye'nin Avrupa Birliği veya ABD pazarlarına yönelik bir üretim stratejisi geliştirebilmesi için yalnızca maden kaynaklarını değil, rafinasyon kapasitesini, ürün kalitesini ve ticari anlaşmalarını da planlaması gerekecektir.

Dolayısıyla nadir toprak elementleri dış ticaretin yanında uluslararası ekonomik ilişkilerde de stratejik bir unsur olarak değerlendirilebilir.

Gelecekte Hangi Elementlere Daha Fazla İhtiyaç Duyulacak?

Önümüzdeki yıllarda nadir toprak elementlerine yönelik talebin gelişimi, teknolojik dönüşümün yönüyle yakından ilişkili olacak.

Elektrikli araçların ve yenilenebilir enerji sistemlerinin yaygınlaşması, özellikle kalıcı mıknatıslarda kullanılan elementlerin önemini artırabilir.

Bununla birlikte bütün elementlerin talebi aynı ölçüde büyümeyebilir.

Neodimyum ve praseodimyuma yönelik talep artarken, bazı diğer elementlerde arz fazlası oluşabilir.

Bunun nedeni, farklı elementlerin aynı cevher içerisinde çeşitli oranlarda bulunmasıdır. Belirli bir elementin üretimini artırmak, beraberinde başka elementlerin de piyasaya sunulmasını gerektirebilir.

Bu durum, bazı elementlerin fiyatlarını yükseltirken diğerlerinde fiyat düşüşüne yol açabilecek ekonomik bir dengesizlik oluşturabilir.

Öte yandan teknolojik yeniliklerin mevcut hammadde talebini değiştirme ihtimali de göz ardı edilmemelidir.

Yeni mıknatıs teknolojilerinin geliştirilmesi, alternatif malzemelerin kullanılmaya başlanması veya mevcut ürünlerin daha verimli hale getirilmesi, gelecekteki nadir toprak elementi ihtiyacını etkileyebilir.

Yapay zekâ destekli malzeme araştırmaları da bu dönüşümde rol oynayabilir.

Dolayısıyla uzun vadeli hammadde stratejilerinin yalnızca mevcut teknolojilere dayanması yeterli değildir. Teknolojik ikame olasılıklarının da dikkate alınması gerekir.

Beylikova'nın En Büyük Riski: Kaynağın Üretime Dönüşememesi

Türkiye'nin nadir toprak elementleri alanındaki en önemli risklerinden biri, sahip olduğu kaynakları ekonomik ve teknolojik değere dönüştürememesi olabilir.

Beylikova sahası yeni keşfedilmiş bir alan değil. Bölgedeki mineral varlığı uzun yıllardır biliniyor ve zaman içerisinde yürütülen arama faaliyetleriyle kaynak potansiyeline ilişkin bilgiler genişletildi.

Ancak bir sahanın bilinmesi, işletilmesi için yeterli koşulların oluştuğu anlamına gelmiyor.

Nadir toprak elementlerinin üretiminde karşılaşılan yüksek maliyetler, karmaşık ayrıştırma süreçleri ve küresel rekabet koşulları, yatırım kararlarını doğrudan etkiliyor.

Bu nedenle sahanın büyük bir kaynak potansiyeline sahip olması, mutlaka büyük ölçekli ve kârlı bir üretim tesisine dönüşeceğini garanti etmiyor.

Üstelik yerli sanayide bu hammaddeleri kullanacak yeterli talep oluşturulmazsa, çıkarılan ürünlerin değerlendirilmesi de ayrı bir sorun haline gelebilir.

Çimen'in dikkat çektiği nokta tam olarak burada ortaya çıkıyor: Türkiye'nin öncelikle hangi hammaddeleri, hangi miktarlarda ve hangi teknolojiler için üretmek istediğini belirlemesi gerekiyor.

Aksi halde büyük kaynak potansiyeline rağmen ekonomik değere dönüşemeyen bir maden sahasıyla karşı karşıya kalınabilir.

Sonuç: Asıl Zenginlik Yer Altında Değil, Değer Zincirinde

Nadir toprak elementleri, günümüz ekonomisinde yalnızca madenlerin değil, teknoloji üretiminin ve tedarik zincirlerinin de stratejik hale geldiğini gösteriyor.

Türkiye'nin Beylikova gibi önemli bir kaynak potansiyeline sahip olması, kuşkusuz değerlendirilmesi gereken bir avantaj. Ancak bu avantajı doğrudan ekonomik kazanç veya teknolojik bağımsızlıkla eşitlemek doğru değil.

Asıl belirleyici olan, bu kaynakların hangi teknolojilerle işleneceği, hangi ara ürünlere dönüştürüleceği ve hangi sanayi sektörlerinde kullanılacağıdır.

Buradan hareketle Türkiye açısından birbirini tamamlayan üç temel öncelik ortaya çıkıyor: Mevcut ve gelecekteki hammadde talebinin belirlenmesi, işleme ve ara ürün üretim kapasitesinin geliştirilmesi ve bunları destekleyen uzun vadeli bir sanayi politikasının oluşturulması.

Nadir toprak elementlerinden kısa sürede olağanüstü ekonomik kazançlar elde edileceği yönündeki beklentiler de ihtiyatla değerlendirilmelidir. Hammaddenin ekonomik değeri ile bu hammaddelerin kullanıldığı nihai teknolojilerin toplam pazar büyüklüğü birbirinden farklıdır.

Doğal kaynaklara sahip olmak önemli bir başlangıçtır. Ancak ekonomik ve teknolojik üstünlük, bu kaynakları bilgiye, üretim kapasitesine ve rekabetçi ürünlere dönüştürebilen ülkelerin elinde şekillenmektedir.

Türkiye için temel soru, yer altında ne kadar nadir toprak elementi bulunduğundan ibaret değildir. Asıl soru, bu kaynaklarla hangi teknolojileri geliştirebileceği ve hangi sanayi değer zincirlerini kurabileceğidir.


Kaynak: Jeostratejik Madenler: Nadir Toprak Elementleri başlıklı söyleşi. Konuk: Doç. Dr. Okay Çimen, Munzur Üniversitesi.

YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=v6lGWVnWIck

Not: Bu yazı, söyleşideki açıklamalar doğrultusunda hazırlanmıştır. Sayısal ve teknik değerlendirmeler konuşmacının açıklamaları çerçevesinde aktarılmış olup bağımsız olarak doğrulanmış güncel istatistikler olarak değerlendirilmemelidir.

Yorumlar

Popüler Yayınlar